Vrijgevochten hokjesdenken. Instagrampoëzie gaat over de tong

ASTRID DEWAELE

Teen Vogue prijst Rupi Kaur, prima donna van de Instagrampoëziescene, om de universele en tegelijk individuele zeggingskracht van haar gedichten.1 Op Instagram, het medium dat haar groot heeft gemaakt, schaarde de Canadese twintiger van Indiase komaf al meer dan drie miljoen volgers in alle uithoeken van de aardbol om zich heen. ‘[She] is breaking into this industry that does not represent people who look like her – who look like me,’ laat een fan optekenen in The New York Times.2 Haar poëzie cultiveert een nieuw geluid voor een ongehoord publiek.

01_INTROFOT0 bij Dewaele_Rupi Kaur
Fotograaf: Carlota Guerrero – Rupi Kaur

Of ook: Instagrampoëzie boort een onontgonnen markt aan. The Wall Street Journal bericht over de forse verkoopcijfers van Instagramdichters.3 milk and honey (2015), het debuut van Kaur, is in 35 talen uitgegeven. Vorig jaar was bijna de helft van de verkochte dichtbundels in de Verenigde Staten geschreven door Instagramdichters.4

insta
Die laagdrempeligheid en het daarmee gepaard gaande commerciële succes van Instagrampoëzie is ook onderwerp van kritiek. ‘Artless poetry sells,’ zo klinkt het in PN Review’s meest gelezen artikel ‘The Cult of the Noble Amateur’.5 Waar sommigen een renaissance zien, belichaamt populaire Instagrampoëzie voor anderen de teloorgang van een eeuwenoud genre.

rupikauer

Kunst of kitsch?

Kunst of kitsch is hier niet de vraag. Wel hoe populaire Instagrampoëzie zich verhoudt tot lyriek. Als we er al van uitgaan dat een overgeleverd gegeven als ‘lyriek’ bestaat. In Theory of the Lyric (2015) induceert Jonathan Culler uit negen iconische gedichten vier parameters eigen aan de westerse lyrische traditie. Culler schept zo een nieuw kader om gedichten te benaderen. Of beter: hij blaast een oud kader, namelijk dat van lyriek als epideictic discourse, nieuw leven in.
Culler legt de nadruk op lyriek als ritueel eerder dan fictie: ‘[…] the strain of lyric, that I have frequently emphasized [is] lyric as […] public discourse about meaning and value – made distinctive by its ritualistic elements.’

In wat volgt toets ik de vier nauw met elkaar verbonden parameters van lyriek die Culler thuisbrengt aan ‘valentine’s day ode to the world’,6 een Instagramgedicht van Kaur. Ruwweg zijn deze vier: de complexe spreekinstantie, het performatieve, rituele en hyperbolische karakter van lyriek.
In ‘valentine’s day ode to the world’ heeft de besloten gemeenschap, verenigd rond een dichter, plaatsgemaakt voor een wereldwijd publiek online, het podium of boek wordt Instagrams interface en het aan de dichters lippen hangen een scrollen, klikken en liken. Hoe belichaamt deze nieuwe drager een eeuwenoud genre? Aan de hand van een beknopte analyse breng ik in kaart onder welke vorm lyriek vandaag voortleeft voor de 75 113 likers van Kaurs Instagramgedicht.

insta2

Poëzie voor (n)iemand in het bijzonder

In ‘valentine’s day ode to the world’ is de gelaagdheid van wat Culler enunciative apparatus noemt een retorisch middel om zo veel mogelijk mensen persoonlijk aan te spreken en te vervoeren naar het lyrische hier en nu. Als we Teen Vogue mogen geloven, slaagt Kaur daar met verve in. In haar 21ste-eeuwse ode zien we een vorm van indirectheid opduiken die Culler ook in ‘Ode 1.5’ van de Romeinse dichter Horatius ontwaart. Door het rechtstreeks toespreken van een geliefde worden onrechtstreeks de toehoorders aangesproken.

Enerzijds wordt in Kaurs gedicht ‘my beloved’ openhartig toegesproken. De snelle opeenvolging van persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden in de veertien regels tellende ode scheppen een vertrouwelijke sfeer van innige verbondenheid tussen de spreker en de geliefde: ‘[…] you […] me […] my […] I […] you […] you […] I […] you […] your […] my […] I […] my […] I […] you.’ Anderzijds staat dit overvloedige gebruik van persoonsdeixis de lezer toe de intieme ode in te lijven in zijn of haar leefwereld. Op die manier kan iedereen die het gedicht leest zich zowel spreker als aangesprokene wanen.

Wat Kaurs poëzie betreft sluit deze stijlfiguur van triangulated address feilloos aan bij de geest van het medium waarin ze haar gedichten publiceert. Instagram is ontworpen om inhoud viraal te laten gaan door user-engagement in de hand te werken. De geschatte 100 miljard dollar7 die het bedrijf waard is, vloeit voort uit de toegankelijkheid van het medium op maat van smartphones. De hang naar user-engagement, dat is de betrokkenheid van zo veel mogelijk lezers, zit bijgevolg in het dna van Instagrampoëzie.

Naast de triangulated address prikkelt Instagrampoëzie user-engagement ook op andere manieren. Instagramdichters gaan in hun poëzie vaak taalbarrières uit de weg door middel van illustraties, ze beperken het aantal woorden en schrijven in een eenvoudig Engels. Populaire Instagrampoëzie gaat op die manier drempels in vorm en inhoud uit de weg en leent zich zo tot herhaling. Dat is een struikelblok voor wie poëzie ziet als taalgebruik dat zijn geheimen niet zomaar prijsgeeft.

Een andere dimensie van het enunciative apparatus in ‘valentine’s day ode to the world’ die bijdraagt aan de betrokkenheid van de lezer in het lyrische hier en nu zijn de effects of voicing en de daarmee samenhangende effects of presence. Culler preciseert deze effecten als ‘rhyme, assonance, alliteration, and rhythmic patterning’. Hoewel Kaurs Instagramgedicht geworteld is in een lyrisch hier en nu, dat vandaag een globale en virtuele dimensie krijgt, bewaart het gedicht enige intimiteit door de afwezigheid van leestekens en aan de hand van assonantie en anaforen.

Ondanks het enjambement, lijkt de ode door het gebrek aan interpunctie in één adem uitgesproken. Op die manier sluit dit 21ste-eeuwse gedicht weer aan bij de orale oorsprong van het lyriek. Daarenboven is de verwevenheid van ü-, ē- en ī-klanken die de innigheid van ‘you’, ‘me’ en ‘i’ resoneren opvallend:

the necessity/ to protect you/ overcame me/ my beloved/ i love you too much/ to remain quiet/ while you weep/ i rise to kiss the poison out of you/ wipe your bruises with my palm/ i resist the temptation of my/ tired feet and keep marching/ with tomorrow in one hand/ and a fist in the other/ i will carry you to freedom

Spreker en toehoorder lijken zo vervlochten dat ze samensmelten. Kaur en haar volgers zijn één in de ervaring van het lyrische hier en nu dat de vorm aanneemt van een verbintenis.

Tegelijkertijd maakt Instagram, als medium voor poëzie, mnemotechnische middelen zoals rijm en metrum overbodig. Het broekzakmedium is een mobiele applicatie op maat van herhaling gemaakt. In één klik deelt Kaur haar gedichten met 3,2 miljoen volgers wereldwijd die hun smartphone binnen handbereik hebben en vervolgens ook hun vrienden kunnen taggen. Niet alleen de dichter, maar ook de lezer is een performer, soms met tatoeage incluis. Zo groeit organisch een gemeenschap van gelijkgestemden rond haar poëzie.

insta 3


Verbintenis in woord en daad

‘I will carry you to freedom’. Deze belofte is de apotheose van de performatieve taalhandeling die het gedicht is. De spreekinstantie belooft doorheen de tekst een lijdende geliefde te verlossen. Tegelijkertijd is in ‘valentine’s day ode to the world’ ook een rol weggelegd voor een andere eigenschap van lyriek: hyperboliek.

In poëzie kan de hyperbool twee kanten uit: de beeldspraak van een gedicht kan buitensporig of banaal zijn. Populaire Instagrampoëzie bevindt zich volgens critici aan de laatst genoemde kant van dat spectrum. Wanneer we Kaurs gedicht lezen, is een spitsvondig beeld inderdaad ver zoek. Soms wordt die banaliteit door uitgevers als ontwapenende eerlijkheid verkocht. Ongefilterde instantpoëzie.

Daarbij komt dat de buitensporige hyperbool, ook wanneer deze niet opduikt in een gedicht, doorwerkt als conventie in lyriek waardoor zelfs de meest alledaagse observaties gekaderd als ‘#poetry’ gebombardeerd worden met diepgaande betekenis. Instagramdichters, net als andere dichters overigens, exploiteren het vermogen van taal iets te maken van uit niets.   

‘Valentine’s day ode to the world’ is gedoemd een loze belofte te blijven, ook omdat ze in een medium op maat van herhaling gegoten is. Maar dat maakte de belofte niet minder waarachtig, in de herhaling wordt de belofte van troost een troosten. Eerder dan de afbeelding van een gebeuren is het gedicht een gebeurtenis.

insta4


Passepartout

Populaire Instagramgedichten nemen voor hun volgers vaak de vorm aan van een apofthegma of mantra. In dezelfde trant treden Instagramdichters op als goeroes. ‘Valentine’s day ode to the world’ is bijvoorbeeld ingebed in een picturale cultus rond het persona van Kaur. Ze betrekt haar overwegend jonge, vrouwelijke volgers door hun een emancipatoire spiegel voor te houden. Ze verheft hun taal tot poëzie. Vertraagt die alledaagse taal, vraagt één ogenblik tijd.

Veel Instagramgedichten sluiten naadloos aan bij een beschrijving die Culler geeft van lyriek als ‘frequently offer[ing] praise or blame, urging us what to value […] in memorable apothegms […] to be received, reactivated, and repeated by readers’. In dezelfde geest beschrijft hij dat lyriek op andere manieren kan deelhebben aan de samenleving dan deze te portretteren: ‘a poem can work to generate a community that it addresses […] assert social values [and] participate in a restructuring of the sensuous and affective domain of life’.

Kaurs gedicht is, geruggesteund door de passepartout van het Instagramframe, een schoolvoorbeeld van hoe Instagrampoëzie een gemeenschap op poten zet. Ook deze eigenschap is onlosmakelijk verbonden met het wezen van lyriek. Hoe meer likes, shares en tags, hoe luider de ongehoorde stem van Kaurs volgers, hoe meer spreekrecht ze verwerven in de westerse lyrische traditie.

_______________________

Astrid Dewaele (1991) is literatuurwetenschapper en dichter. Ze studeerde Engelse en Franse taal- en letterkunde en literatuurwetenschap aan de universiteit van Leuven. Ze publiceerde in DW B en Zuurvrij.

________________________
Literatuur

Jonathan Culler, Theory of the Lyric. Harvard University Press, Cambridge, MA, 2015.

Rupi Kaur, milk and honey. Andrews McMeel Publishing, Kansas City 2015. melk en honing, vertaling Anke ten Doeschate. Uitgeverij Orlando, Amsterdam 2018.

________, the sun and her flowers. Simon & Schuster, London 2017. de zon en haar bloemen, vertaling Anke ten Doeschate. Uitgeverij Orlando, Amsterdam 2018.

Noten

1 https://www.teenvogue.com/story/7-unconventional-success-stories-rupi-kaur-sloane-stephens; zie ook https://www.youtube.com/watch?v=eStz1KoKcms&fbclid=IwAR2nVTWNAKftl5zcW-uloCNYIMXg0RI7vpOusJjAHOacMVo8PuUdh1NAGKE

2 https://www.nytimes.com/2017/10/05/fashion/rupi-kaur-poetry-the-sun-and-her-flowers.html

3 https://www.wsj.com/articles/my-love-is-like-a-hashtag-instagram-gives-rise-to-new-poets-1504954801

4 https://www.npd.com/wps/portal/npd/us/news/press-releases/2018/instapoets-rekindling-u-s–poetry-book-sales–the-npd-group-says/

5 https://www.pnreview.co.uk/cgi-bin/scribe?item_id=10090

6 https://www.instagram.com/p/BQeffZoghyy/

7 https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-25/value-of-facebook-s-instagram-estimated-to-top-100-billion

Introfoto: fotograaf Carlota Guerrero – Rupi Kaur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s