Beriggie #17: Leeslijstje

Mijn tijd in Zuid-Afrika zit er bijna op. Als ik terugkijk op grofweg 5 jaar, heb ik me meer dan eens ver weg gevoeld van Europa. Dat klinkt misschien zwaarder dan ik bedoel, want het gebeurde bijvoorbeeld wanneer ik voor mijn promotieonderzoek een boek nodig had, dat niet ten zuiden van de Sahara te krijgen bleek. Het gebeurde ook weleens wanneer ik dagenlang kaartcatalogi van bibliotheken en archieven moest doorspitten die nog niet gedigitaliseerd waren. Klein bier dus op de schaal des levens.

Ik heb in alle beriggies lijstjes kunnen vermijden, maar hier komt er dan toch één, namelijk van Zuid-Afrikaanse boeken die mijn jaren samenvatten. In nadrukkelijk willekeurige volgorde:

  • Antjie Krog, Country of My Skull (1998).
  • Helen Zille, Not Without a Fight (2016).
  • Nathan Trantraal, Chokers en Survivors (2013) en Alles het niet kom wôd (2017).
  • Laurens van der Post, The Lost World of the Kalahari (1958).

Het zijn totaal verschillende auteurs en even verschillende genres. Antjie Krog doet als journalist verslag van getuigenissen bij de Truth and Reconciliation Commission, de commissie waar slachtoffers en daders van Apartheidmisdaden hun verhaal konden doen, die laatsten in de hoop op vergiffenis. Haar boek is het verhaal van onvoorstelbare medemenselijkheid en meedogenloze gruwelijkheid, en hoe die samen weer een land kunnen vormen.

Helen Zille beschrijft in haar autobiografie hoe ze opgroeide in Apartheid Zuid-Afrika als dochter van ouders die nazi-Duitsland ontvlucht waren. Later werd ze burgemeester van Kaapstad en premier van de Westkaap. Haar boek loopt van de aanloop van rassenscheiding tot de gewelddadige xenofobia en de studentenprotesten die vanaf 2015 alle afgezworen zwart-witverschillen weer op scherp hebben gezet.

Nathan Trantraal is dichter. Hij is uniek in de speels-ironische maar nooit aanstellerige parlando-gedichten waarin hij als niet-blanke voorbeelden van ongelijkheden in zijn leven geeft.

Laurens van der Post, tot slot, schrijft een meeslepend reisverhaal dat ook gewoon als roman gelezen kan worden. Hij is door velen, zwart en wit, gebrandmerkt als een koloniale ontdekkingsreiziger die weleens de laatste Bosjesmannen zou gaan zoeken in de woestijn, en daar dan een avonturenroman over schrijft. Maar de grens tussen feit en fictie, oprechtheid en veinzen, is onnavolgbaar.

Verhalen die een perfecte wereld als onderwerp hebben, zoals utopische fictie, laten (de term zegt het al) weinig ruimte voor narratologische spanning. Aan de andere kant van het spectrum, zegt Emily St. John Mandel, National Book Award-finaliste van 2014, ‘if you write a story set in a dystopian setting, there’s a kind of automatic, built-in drama’.

Ik zal de laatste zijn om te beweren dat Zuid-Afrika een dystopie is. Maar alle vier de schrijvers zien vanuit hun verschillende opvoedingen en achtergronden eenzelfde probleem: een land dat zoveel potentieel heeft, maar dat wordt belemmerd door evenzoveel verschillende belangen. Pijn en onvoorwaardelijke hoop en liefde: het Hollywood-recept voor drama.

Alleen is het drama in deze vier boeken ‘echt’. Ze laten me kijken naar mezelf en mijn plek in Zuid-Afrika, en laten me soms ongemakkelijke vragen stellen, zoals: in hoeverre kom ik hier als blanke Europeaan nog steeds maar wat halen? Wat weet ik eigenlijk van armoede of leven in onzekerheid?

‘Through stories, you can come to know loss without having to lose anything and therefore more highly prize what you have,’ schreef Adam Johnson, winnaar van de Pulitzer-prijs. Geëngageerde fictie is een term uit de literatuurwetenschap die interessant klinkt, maar ik ben engagement pas echt gaan voelen toen ik hier kwam wonen.

Toen ik voor het eerst naar Kaapstad kwam, stond ik met mijn Lonely Planet in de hand aan de zijlijn mee te kijken. Dat kijken is in de loop der jaren heel wat minder vrijblijvend geworden. Ik voel mee met de auteurs en hun pijn, en heb deel aan hun hoop en liefde voor het land.

Inmiddels zijn de boeken al op weg naar Europa. Ik zal Zuid-Afrika er echter niet minder om missen.

________________________

Literatuur

Antjie Krog, Country of My Skull. Pinguin Random House South Afrika, Parksland 1998. De kleur van je hart, vertaling Robert Dorsman en Ed van Eeden. Olympus, Amsterdam 2010.

Helen Zille, Not Without a Fight. Pinguin Random House South Afrika, Kaapstad 2016.

Nathan Trantraal, Chokers en Survivors (Kwela, Kaapstad 2013) en Alles het niet kom wôd (Kwela, Kaapstad 2017). Zie ook het essay van Tycho Maas over Nathan Trantraal.

Laurens van der Post, The Lost World of the Kalahari. Hogarth Press, Londen 1958.

________________________

Armada-redacteur Tycho Maas verblijft tot zomer 2018 voor promotieonderzoek aan de Universiteit van Stellenbosch, Zuid-Afrika. Regelmatig schreef hij over ervaringen, achtergronden en actualiteiten rond taal, literatuur en cultuur in het land met elf officiële talen; zie zijn Beriggies uit Zuid-Afrika.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s