Beriggie #16: Die Woordfees

Eens per jaar vindt in Stellenbosch ‘die Woordfees’ plaats, een van de grootste festivals voor Afrikaans in Zuid-Afrika. Het is een twee weken durende viering van muziek en literatuur, met debatsessies, interviews en natuurlijk de nodige braai, koeksister en glasies soete. Vaste prik is inmiddels ook een afvaardiging van Nederlandse en Vlaamse schrijvers.

Belangenbehartigers slaan telkens de handen ineen om een romancier uit het ene taalgebied en een dichter uit het andere naar Stellenbosch te halen. Actor daarbij is bijvoorbeeld het Suid-Afrikaanse Sentrum vir Nederland en Vlaandere, overigens het Kaapse thuis van de grootste Nederlandstalige bibliotheek buiten het koninkrijk.

Dit jaar waren onder andere Kluun, Ernest van der Kwast en Charlotte van den Broeck in het vliegtuig naar Zuid-Afrika gestapt. In eerdere edities waren Abdelkader Benali, Stefan Hertmans en Rodaan Al Galidi hun al voorgegaan. De schrijvers dragen voor uit eigen werk, treden in gesprek met lezers, en zitten op het podium vaak zij aan zij met Zuid-Afrikaanse collega’s. Voor de meeste toeschouwers is het een eerste kennismaking met gesproken Nederlands, en voor de schrijvers is het doorgaans een eerste kennismaking met Afrikaans. Als beide kanten langzaam spreken, kunnen ze elkaar meestal volgen – maar soms ook niet.

Een hoogtepunt in het programma is daarom altijd de ‘vertaalslypskool’, wij zouden zeggen vertaalworkshop. Daar komen studenten Afrikaans en Nederlands uit heel Zuid-Afrika en Namibië samen, en bespreken hun vertalingen van een vooraf vastgesteld gedicht en romanfragment met de auteurs. De bekende vertaler Daniel Hugo, die onder andere Hertmans’ Oorlog en terpentijn en Kochs Het diner vertaald heeft naar het Afrikaans, is al een aantal jaren voorzitter van de sessie.

Natuurlijk komen de geijkte valse vrienden voorbij: woorden die je in beide talen hetzelfde schrijft, maar die het tegenovergestelde of iets totaal anders betekenen. Als je in het Nederlands ‘amper’ genoeg geld had om de restaurantrekening te betalen is alles goed afgelopen, maar in het Afrikaans heb je de nacht wellicht in de afwaskeuken moeten doorbrengen. Als iemand in Stellenbosch tegen je zegt dat je ‘aardig’ bent, dan ben je vreemd: eigenaardig. En het Nederlandse ‘vaak’ betekent in het Afrikaans uitsluitend dat je slaperig bent, een betekenis die wij nog wel bij bijvoorbeeld Hooft en in de uitdrukking ‘praatjes voor de vaak’ tegenkomen, maar verder in het Nederlands zijn kwijtgeraakt. Een Afrikaner doet iets ‘dikwyls’, een woord dat in het Vlaams in die betekenis overigens frequenter gebruikt wordt dan in het Nederlands.

9
Vlnr: Van den Broeck, Hugo en Van der Kwast bespreken met studenten vertalingen van fragmenten uit hun werk.

De workshop is dus altijd een vrolijke ontdekkingsreis voor beide kanten. Of eigenlijk voor alle drie de kanten, zoals de bespreking van Van den Broecks gedicht Hematoom nog weer bevestigde. We kwamen er bijvoorbeeld achter dat ‘mug’, het steekbeest, in het Afrikaans alleen als verkleinwoord bestaat (‘muggie’), en weliswaar verwijst naar iets vliegends dat ook kan steken, maar dat geen mug is. In het Vlaams kan ‘mug’ bovendien nog een ambulance zijn, via het acroniem voor de Medische Urgentie Groep. En in het Afrikaans roept ‘bodem’ in de eerste plaats het beeld van een onderkant of absoluut dieptepunt op (in de letterlijke zin), terwijl de Nederlandssprekenden in de zaal eerder dachten aan grond, aarde. Bekendheid met valse vrienden en verschillende betekenisvelden is voor een succesvolle vertaling cruciaal, zeker ook in een gedicht waarin associaties een groot deel van de betekenis dragen.

De internationale lezing van Hematoom heeft die ochtend ieders interpretatie ervan verrijkt. Hetzelfde geldt voor het proza. Daar bediscussiëren we jaarlijks het probleem van de verleden tijd. Het Afrikaans vertelt over het verleden al snel in de tegenwoordige tijd, en kan dat doen met ‘toe’ (‘toen’). Daarbij komt dat het Afrikaans (in productieve zin) alleen een voltooid tegenwoordige tijd kent, geen onvoltooide: je kunt niet zeggen: ‘ek sneed’, want dat bestaat niet, maar alleen ‘ek het gesny’.

De vraag was dan ook wat te doen met dit openingsfragment van de roman Mama Tandoori van Ernest van der Kwast. ‘Het begon allemaal met twee koffers. Mijn moeder kwam in 1969 naar Nederland […]. Ze betrok een kamer in het zusterhuis en ging aan de slag als verpleegster.’
In elke zin een ‘het ge-’ wordt dodelijk vervelend lezen, en is in het Afrikaans dus ook niet nodig. Begin je daarom vanaf zin één in de tegenwoordige tijd: ‘Dit begin alles met twee koffers’? Of gebruik je eerst een verleden tijd om de lezer mee te nemen naar vroeger: ‘Dit het alles begin met twee koffers’? Die zinsbouw is echter minder natuurlijk, dus dan misschien maar de tweede zin in de verleden tijd? Daniel Hugo en Van den Broeck hadden verschillende oplossingen, en Van der Kwast probeerde met een Belgenmop nog – tevergeefs – studenten voor zijn Nederlandse kamp te winnen.

Al met al heeft de neerlandistiekdag ieders taalgevoel weer op de proef gesteld en aangescherpt, hebben Nederlanders, Vlamingen en Zuid-Afrikanen weer veel inzichten in hun eigen taal erbij gekregen en is er goed gelachen. Het blijft bijzonder om te zien dat de Lage Landen en de zuidpunt van Afrika elkaars taal nog altijd begrijpen.

________________________

Armada-redacteur Tycho Maas verblijft voor promotieonderzoek aan de Universiteit van Stellenbosch, Zuid-Afrika. Regelmatig schrijft hij over ervaringen, achtergronden en actualiteiten rond taal, literatuur en cultuur in het land met elf officiële talen.

________________________

Literatuur

Ernest van der Kwast, Mama Tandoori. De Bezige Bij, Amsterdam 2015, 20ste druk.

Charlotte van den Broeck, ‘Hematoom’, uit Nachtroer. De Arbeiderspers, Amsterdam 2017, 3de druk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s