Alles is nieuw, maar niet veranderd

Tycho Maas

Over de Zuid-Afrikaanse kleurlingdichter Nathan Trantraal

Ik heb Nathan Trantraal één keer in levenden lijve ontmoet. In 2013 was hij met zijn vrouw, Ronelda Kamfer, en hun baby’tje in Den Haag bij het festival voor het Afrikaans. Kamfer werd geïnterviewd over haar twee dichtbundels, Noudat slapende honde (2008) en grond/Santekraam (2011), en de Nederlandse vertalingen door Alfred Schaffer (Nu de slapende honden, 2010, en Santekraam, 2012). Ronelda Kamfer geldt als een van de grootste kleurlingdichters sinds Apartheid; in een eerdere blog schreef ik daar kort over (Beriggies uit Zuid-Afrika, 2). Trantraal had als dichter op dat moment nog niet van zich laten horen, althans niet publiekelijk, en vertelde in de marge van Kamfers interview wat over zijn feuilletonstrips en graphic novels. Verder hield hij vooral hun dochtertje rustig.

Later dat jaar publiceerde hij zijn eerste bundel, Chokers en Survivors. Anders dan Kamfer schrijft Trantraal Kaaps Afrikaans, een variant van Afrikaans die met name door de kleurlingbevolking gesproken wordt. Zoals hij het zelf uitdrukt: ‘Die problem is net die [amptelike] Afrikaans wat ôs op skool gedoen ’et, het net ’n passing resemblance gehad to die [Kaapse] Afrikaans wat ôs byrie hys gepraat ’et. Dis soos twee mense van dieselle familie wat anderste praat. Nie twee mense van een familie is mos dieselle nie.’ (Afrikaans.com) Deze gevoelde tweedeling tussen twee soorten Afrikaans vertaalt zich in het gedicht ‘Groot Verseboek’ (de titel is een verwijzing naar de bekende poëziebloemlezing) in een expliciet afzetten tegen de Afrikaanse (blanke) canon. En in het voorwoord tot zijn bundel schrijft Trantraal dat als je die niet kan volgen, die niet voor jou bedoeld is.

Met Chokers en Survivors trad een dichter op het Afrikaanse poëzietoneel die duidelijk niet om de goedkeuring van anderen verlegen zat. Literatuurcritica Louise Viljoen merkte op: ‘Dit was ’n stem wat gesê het: ek is terdeë bewus van die fondamente waarop hierdie literêre wêreld gebou is en ek verkies om daarbuite-om my eie ding te doen.’ (Viljoen 2017) De bundel werd in alle kritieken enthousiast ontvangen en werd bekroond met de Ingrid Jonker Poëzieprijs 2015; de verwachtingen voor een opvolger waren hooggespannen.

Begin 2017 kwam Alles het niet kom wôd uit. De bundel bevat herinneringen aan de Kaapse Vlakte, een gebied van echt arme buitenwijken van Kaapstad waar Trantraal opgroeide. De bundel zit vol met verwijzingen naar de Bijbel: onder de 27 gedichten in de bundel prijken titels als ‘Saggias’, ‘Ezra’, ‘Pentecostal Righteousness’, ‘Rebekah’, ‘Babylon I’, ‘Jerusalem’, en ‘Gebed zonder end’ (het slotgedicht).
In het titelgedicht, ‘Alles het niet kom wôd’, kijkt de dichter met een mengeling van ironie en begrip terug op zijn doopdag. Toen hij met een groepje anderen klaarstond op het strand, schrijft hij, leken ze in hun witte kleren ‘soese cult […] of soese boy band innie nineties’. Over de ‘gravely overweight suste’ die hen doopt herinnert hij zich dat zij ‘collapse oppie sand/ soese anaesthetised olifant/ inne wildlife documentary’.
Terwijl hij gedoopt wordt ‘staanie anne newborns net/ en hyl of kyk/ hoerie ou wêreld veby gan/ en alles niet kom wôd’. De dubbelzinnigheid van nieuw/niet is kenmerkend voor de hele bundel. Ik moest denken aan de mensen die na 1994 zijn geboren, het formele einde van Apartheid, en die in de volksmond ‘born-frees’ worden genoemd. Nieuwgeboren zijn biedt echter geen nieuwe werkelijkheid, denkt de dichter:

[maa] ek is sieke
ek het met minner dywels
deerie wate gegan
as wat ek mee ytgekom et.

Hoop die uitloopt op ontnuchtering staat in de bundel centraal. In het gedicht ‘Moenie vi hulle sê ôs gan ie, annes wil hulle saamkom’ wordt verteld hoe de dichter met een groepje jongelui en ouderlingen de bergen in trok voor gebed en vasten. De eerste helft van het gedicht gaat over de positiviteit van verlichting en vriendschap die hun harten vervulde. Het tweede gedeelte plaatst daar de ontnuchtering na hun terugkeer naar de realiteit tegenover: ‘Die comedown was epic en brutal/ soese boek innie ou Testament’. De dichter beschrijft zijn groepje bedevaartgangers als ‘Die laaste mense om yt te vinne/ Jesus het lankal gekom/ en hy is wee hie weg, sône ôs’. Een soortgelijke teleurstelling spreekt uit het gedicht ‘Fiction en estrangement’, dat speelt met Nelson Mandela’s uitspraak dat alleen vergeving Zuid-Afrika kan helen. De dichter maakt echter duidelijk dat vergiffenis voor de voorheen onderdrukten niet een praktische oplossing biedt. Het ‘gif’ in ‘vergifnis’ heeft de dichter ziek gemaakt.

Ammel het hystoe gegaan
Hulle na hulle hyse langsie sea
ôs na ôs shacks
langs poeletjies stagnant water
waa die gif in vergifnis
ôs ammel
siek gemaak het.

Trantraals gedichten zijn niet zwaar op de hand, maar worden gekenmerkt door een speelse ironie. Op de bladzijde tegenover ‘vergifnis’ staat bijvoorbeeld het gedicht ‘S.o.b.’, een op het eerste gezicht onschuldig kort gedichtje waarin hetgeen vrijgelaten slaven in Amerika kregen vergeleken wordt met wat Christopher Robin kreeg, het jongetje uit Winnie the Pooh. De schrijver gebruikt de kinderlijke stem van het blanke jongetje om te laten zien dat de witte man in Zuid-Afrika (‘boer’) zijn mensen uitgebuit heeft.

S.o.b.

Toe slavery eindig
in America het ’n slave
40 acres enne mule gekry
om sy liewe mee te begin
Christopher Robin het
100 acres gekry met
’n beer
’n tiger
’n owl
’n piglet
’n kangaroo
’n rabbit
’n heffalump
enne mule
net om mee te speel
En dan vestaan jy nie
hoekom ôs jou haatie

Silly old boer

Op een speelse manier verandert de dichter de woorden van Christopher Robin, die Winnie the Pooh ‘silly old bear’ noemt, in ‘silly old boer’.
Dit is wel zo’n beetje het meest politieke gedicht in de bundel. Inderdaad, er zijn al voldoende Afrikaanse gedichten die de spanning tussen hoop en ontnuchtering in de periode na 1994 centraal stellen. En ook zijn er al talloze (religieuze) Afrikaanse gedichten rondom schaamte, schuld en vergiffenis. Maar zelden is het gedaan met zo’n directheid als Trantraal nu doet – onversierd, zonder zelfbeklag, en vol speelse ironie. De meeste gedichten handelen bovendien over concrete plekken, situaties of voorwerpen, wat ze voor velen (Zuid-Afrikaan, kleurling, of niet) eenvoudig invoelbaar maakt. Het gedicht ‘Ode to an electric unit’ beschrijft bijvoorbeeld de wrange realiteit van de prepaid electriciteitsmeters waarmee veel huizen in Zuid-Afrika uitgerust zijn: is hij niet opgetopt, dan gaat in huis het licht uit. Trantraal vergelijkt de meter met een verleidelijke dame die de spreker in de steek laat:

Ek spend my laaste geld op haa
en as sy weg is dan sien ek haa gesig orals:
inie sombre visage vannie TV
innie koue, rône plate vannie stove.

Een soortgelijke wrangheid biedt het gedicht ‘Cash for gold’. Na een literair festival is hij vast de enige van alle deelnemers die vanaf Cape Town International Airport naar huis toe moet lopen, denkt de dichter. Eenmaal thuis weegt de ik zijn literaire prijzen op tegen het feit dat hij soms niet genoeg geld heeft voor eten.

Ek kry respect en awards
wat vi genoeg mense baie beteken
en dan oppe Woensdag
wat niks beteken ie
staan ek innie voorhys en wieg
ie award in my hand
en vra my ma: “Wat dink Mammie,
is dié bronze of copper?”
Assit copper is issit ’n paa dae se kos
assit bronze is beteken it niks vi my nie

Verheven idealen worden gecontrasteerd met hun werkelijke bruikbaarheid. Dat gebeurt ook in ‘Saggias’, waarin de tienerjongen Boy na een uitvaart thuis op de kast klimt. In een poging om hem van de kast te praten, zingen de kerkgasten over de Bijbelse Saggeüs die in een vijgenboom zit. Maar ze zingen tevergeefs:

‘[Maa] jy kannie vi Boy
ompraat mettie Woord ie
Boy rol vi hom dagga-stoppe
mettie blaaie innie Bybel
Hy sê it roek bieter as bladjies
en dat as jy rêrag Oepenbaring wil vestaan
moet jyrit lekke lank in jou longe hou
voo jyrit ytblaas

Toegankelijk als ze zijn, gaan de gedichten in Alles het niet kom wôd ook echt ergens over, zonder prekerig of eenvoudigweg plat te zijn. Dat zit hem voor een groot deel in de wereld die in het Kaaps Afrikaans gestalte krijgt. Er zijn in Zuid-Afrika meer kleurlingen die Afrikaans spreken dan blanken. Toch is de realiteit van veel kleurlingen dat zij tijdens Apartheid te zwart waren om blank te zijn en tegenwoordig te blank om zwart te zijn. Over deze plek tussen wal en schip, en de rol die Kaaps Afrikaans voor hem speelt, schreef Trantraal: ‘[Kaaps Afrikaans] is ’n version van Afrikaans wat unedited is, sône gatekeepers en sône affectations.’ (Persoonlijke correspondentie.) Het is lastig om hoop te blijven houden in een verdeelde samenleving, maar taal biedt Trantraal houvast want identiteit.

Zolang veel van de ongelijkheden in Zuid-Afrika zich nog laten uitleggen langs lijnen van huidskleur, is het uiterst relevant dat een kleurlingdichter juist in Kaaps Afrikaans zo’n ironische, directe, en a-larmoyante bundel schrijft. Alles is misschien nieuw, maar er is niets veranderd.

________________________

TYCHO MAAS verblijft in Kaapstad. Hij doet promotieonderzoek naar de beeldvorming over de oorspronkelijke bewoners van de Kaap in oudere etnografie en in moderne historische romans. Voor Armada schrijft hij blogs over ervaringen, achtergronden en actualiteiten rond taal, literatuur en cultuur in Zuid-Afrika, het land met elf officiële talen.

ILLUSTRATIE: portrait shoot – Nathan Trantraal by Black Boy Photography. (blackboyphotography.wordpress.com)

________________________

LITERATUUR

‘Nathan Trantraal: Kaaps is sy taal’, op: Afrikaans.com. Geraadpleegd 15 januari 2018.
Nathan Trantraal, Chokers en Survivors. Kwela, Kaapstad 2013.
Nathan Trantraal, Alles het niet kom wôd. Kwela, Kaapstad 2017.
Louise Viljoen, ‘Alles het niet kom wôd deur Nathan Trantraal: ’n resensie’ (2017), op: www.litnet.co.za. Geraadpleegd 15 januari 2018.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s