‘Ik like Oekraïne’

De hedendaagse Oekraïense literatuur in vogelvlucht
Door Tobias Wals

– Oké, kijk, het gaat hierom… De uitgeverij is bezig met een speciaal project, je snapt zelf wel voor welke dag – een boek met als thema: ‘Waarom ik van Oekraïne houd’. Het moet een bundel worden waar onze bekendste schrijvers aan meewerken, jij bent toch ook bekend? Schrijf dus op waarom je van Oekraïne houdt. Wat je maar wil – een verhaal, een schets, etc… Zolang er maar relevante motieven aan bod komen. Heb je daar tijd voor?

– En wat als ik niet van Oekraïne houd? vroeg ik.

– Nou ja… schaterde Ihor, dan schrijf je dat je er niet van houdt.

Uit Oleksi Volkovs verhaal ‘Señor Robinson’.

Op 24 augustus 2016 vierde Oekraïne vijfentwintig jaar onafhankelijkheid. De Kievse uitgeverij Nora-Droek publiceerde ter gelegenheid van het jubileum de verhalenbundel ‘Ik like Oekraïne’ (Я like Україну). Geen slecht idee – sinds Euromajdan in 2014 een einde maakte aan het regime van de pro-Russische president Janoekovytsj viert het patriottisme hoogtij in Oekraïne. Het zijn gouden tijden voor producenten van blauw-gele vlaggen en vysjyvanka’s, traditionele hemden met borduursels. Ook uitgevers proberen munt te slaan uit deze vaderlandsliefde.

‘Ik like Oekraïne’ is een lijvig boek geworden, vierhonderd pagina’s, hardcover. Een grote Facebookduim siert de kaft. In de verantwoording benadrukt de uitgever de idealistische insteek van het project:

De strijd om onafhankelijkheid duurt voort – zowel op het slagveld als in de hoofden van de Oekraïners. Oekraïense schrijvers gaan voorop in deze strijd – vooraleerst in de letteren, maar soms ook met een wapen in de hand. Aan deze bundel hebben vijfentwintig schrijvers bijgedragen die van Oekraïne houden, ieder op zijn/haar eigen manier, en het is die liefde waarover ze schrijven.

Vierhonderd pagina’s vaderlandsliefde, dat is zelfs voor de vurigste patriotten een zware kluif. Gelukkig hebben de schrijvers hun eigen draai gegeven aan de opdracht – de liefde voor Oekraïne in ‘Ik like Oekraïne’ is meestal impliciet, ironisch, problematisch of zelfs non-existent. Het resultaat is een caleidoscopische mix van verhalen, met uiteenlopende stijlen en onderwerpen, van zeer wisselende kwaliteit. Het idyllische Oekraïense platteland en de weelderige natuur komen voorbij, maar ook corruptie, dronkenschap, revolutie en oorlog. Kortom, de hedendaagse Oekraïense literatuur in vogelvlucht.

***

Eerst iets over de taal. Vierentwintig verhalen in de bundel zijn in het Oekraïens geschreven, één in het Russisch en vertaald in het Oekraïens. Russischtalige personages spreken in sommige verhalen Oekraïens, in andere verhalen gewoon Russisch, al dan niet fonetisch weergegeven in het Oekraïens (het verschil tussen bijvoorbeeld все четенько – ‘alles op rolletjes’ – en всьо чьотєнько). Dan heb ik het nog niet over de talrijke Oekraïense dialecten die voorbij komen, waaronder een haast onbegrijpelijk Hoetsoel-Oekraïens uit de Karpaten en vele gradaties van soerzjyk, de Russisch-Oekraïense mengtaal. Zo weerspiegelt ‘Ik like Oekraïne’ het complexe taallandschap van Oekraïne, waar Oekraïens en Russisch niet door een scherpe lijn van elkaar worden gescheiden, zoals buiten Oekraïne vaak wordt gedacht, maar op velerlei manieren langs en door elkaar heen lopen.

wat-je-niet-wist-over-de-facebook-duim_100_1000x0

Andrej Koerkov (1961) leverde met het verhaal ‘Wat er niet is’ de enige Russische bijdrage aan de bundel. Als etnische Rus kiest hij er bewust voor om in zijn moedertaal te schrijven – in tegenstelling tot een aantal van zijn Russischtalige collega’s die de afgelopen jaren zijn overgestapt op Oekraïens, zoals de uit Donetsk afkomstige Volodymyr Rafejenko. Hun motieven zijn niet uitsluitend patriottisch. Russisch-Oekraïense boeken worden tegenwoordig minder gelezen dan Oekraïens-Oekraïense boeken. Voor Koerkov maakt dat niet uit, aangezien hij een van de bekendste schrijvers van het land is en ook internationaal naam heeft gemaakt. Al verkopen zijn werken naar eigen zeggen beter in de Oekraïense vertaling dan in het origineel.

Volgens de definitie van Wikipedia is Oekraïense literatuur geschreven in het Oekraïens. Koerkov, die niet tot de Russische literatuur gerekend wil worden, bestrijdt dat idee. Volgens hem kunnen ook boeken geschreven in het Russisch, Hongaars of Roemeens Oekraïense literatuur zijn, zolang de schrijvers uit Oekraïne komen. Veel Oekraïners zijn het met die definitie eens, al was het maar omdat de canon van de Oekraïense literatuur zo flink uitgebreid kan worden. Enkele van de grootste Russische schrijvers zijn immers geboren en/of getogen in het huidige Oekraïne: Boelgakov, Paustovski, Grossman. Oekraïne maakt bovenal aanspraak op het geboorterecht van Nikolaj Gogol (Mykola Hohol), die etnisch Oekraïens was en veel over zijn Heimat schreef.

In rechts-nationalistische kringen is zo’n inclusieve definitie echter vloeken in de kerk – daar heet het Russisch de ‘taal van de bezetter’. Een problematische stellingname, al was het alleen al omdat de negentiende-eeuwse Oekraïense dichter der natie, Taras Sjevtsjenko, een groot deel van zijn oeuvre in het Russisch schreef.

*** 

Oekraïne is het levende bewijs dat literatuur een samenleving niet per se vooruitbrengt, maar ze kan het leven in een imperfecte samenleving wel draaglijker maken. Lezen is weergaloos populair bij Oekraïners: in een peiling uit 2015 gaf 77,7% van de ondervraagden aan van lezen te houden, en 46,4% zei een thuisbibliotheek te bezitten of aan te leggen. Cijfers waar de Nederlandse boekenindustrie alleen van kan dromen. Ondertussen wordt de Oekraïense samenleving nog steeds geplaagd door corruptie, huichelarij en dronkenschap.

Schrijvers profiteren van deze situatie. De maatschappelijke sclerose is al sinds de jaren negentig een dankbaar onderwerp in de Oekraïense literatuur. Ook in ‘Ik like Oekraïne’ duikt het motief regelmatig op, in de vorm van dronken bejaarden, hoerenlopende matrozen, een bezopen Grootvadertje Vorst (de sovjetkerstman), een tirannieke scheikundelerares, een corrupte parlementariër en vele anderen. Vreemd misschien in een verhalenbundel over vaderlandsliefde, maar voor de schrijvers van ‘Ik like Oekraïne’ is het niet meer dan vanzelfsprekend. Zoals de hoofdpersoon uit het verhaal ‘De verrassing’ Maks Kidroeks (1984) verzucht:

Waarom houd ik van mijn land? Omdat we hier plezier hebben. Vaak hebben we zelfs plezier wanneer het lachen ons vergaat. In geen enkel land is het kapitalisme met zo veel vrolijkheid en humor ingevoerd als in Oekraïne.

De verhalen over corruptie en andere ellende in ‘Ik like Oekraïne’ hebben een mild therapeutische werking. De auteurs gaan de problemen in hun land met opgewekt sarcasme te lijf. Oplossingen worden niet geboden – wel volgt tegen het slot altijd een vorm van morele loutering. Oleksi Volkov (1965) beschrijft in ‘Señor Robinson’ zijn weerzin wanneer uitgever Nora-Droek hem belt met het verzoek iets over zijn liefde voor Oekraïne te schrijven (zie intro). Hij heeft net een horrordag achter de rug in het streekziekenhuis waar hij werkt als hoofdarts. Maar na het telefoontje begint hij te peinzen:

Waarom houden mensen van hun moeder? Dat komt op hetzelfde neer. Je moederland is niet iets dat je uitkiest. Of het er goed is of slecht – het maakt geen verschil. Alleen kinderen in de kleuterklas vragen waarom je van je moeder houdt. Een volwassene haalt in dat geval zijn schouders op, want een mens kan onmogelijk niet van zijn moeder houden, zelfs als ze elke dag zuipt en steeds verder afzakt.

***

Ilikeoekraine_boek
Omslag van ‘I like Oekraïne’

Een andere manier voor schrijvers om met de harde Oekraïense realiteit om te gaan is de vlucht naar het platteland. Veel verhalen in ‘Ik like Oekraïne’ spelen zich af in de ongerepte natuur of het onbedorven Oekraïense dorp – daar waar het leven simpel is en de mensen goed zijn. De pastorale idylle is een klassiek thema in de Oekraïense literatuur. Al sinds de negentiende eeuw zoeken schrijvers op het platteland naar de ware ziel der natie, die niet verpest is door, om maar wat te noemen, eeuwenlange Russische overheersing. Zoals sprookjesschrijver Sasjko Lirnyk (1963) schrijft in het verhaal ‘Over het dorp Lehedzyne’:

Tijd om je leven te beginnen! Je eigen grond, ijverige handen, meisjes bij de vleet – kies er één, trouw met haar, bouw een hutje, krijg veel kinderen! Maar toen begon onverwachts de verschrikkelijke ellende. Uit het noorden viel een leger Oekraïne binnen.

Niet alle verhalen onder deze noemer zijn even goed geslaagd, maar één springt eruit. In ‘Energie-eiland’ van Jevhen Polozji (1968) keert de uitgebluste Ivan na jaren gewerkt te hebben in Engeland terug naar zijn geboortedorp op de steppe. Zijn vrouw heeft hem verlaten en hij is ziek van eenzaamheid. ‘Hij besloot zich bij zijn dromen te voegen. Misschien dat als hij een tijdje tussen hen leefde, de eenzaamheid en de ondraaglijkheid, en daarmee de ziekte, hem zouden verlaten?’ Maar de Heimfahrt valt tegen – de dorpelingen blijken achterlijk en vals te zijn, de eenzaamheid blijft.

Zijn laatste beetje troost vindt Ivan bij de ooievaars die op de houten elektriciteitsmasten voor zijn huis nestelen. De ooievaars gaven zijn leven betekenis, de ooievaars genazen zijn eenzaamheid ten slotte bijna helemaal, en de ziekte begon langzaam zijn lichaam te verlaten. Net wanneer het verhaal zoet dreigt te worden, schrikt Ivan wakker van het geluid van kettingzagen. Het lokale energiebedrijf vervangt alle masten door betonnen palen met metalen pinnen.

De keuze voor ooievaars, een van Oekraïnes nationale symbolen, is niet toevallig. Het geïdealiseerde Oekraïne bestaat in Polozji’s verhaal alleen in Ivans dromen. Zodra hij ernaar op zoek gaat vervliegt het. En in zijn dromen dwaalt Ivan weer door Londen. Toch is ‘Energie-eiland’ geen mistroostig verhaal, het is eerder een ode aan het Oekraïne waar iedereen van droomt.

Euromaidan_Kyiv_1-12-13_by_Gnatoush_005

Zonder Euromajdan was ‘Ik like Oekraïne’ er waarschijnlijk niet geweest. De bundel sluit naadloos aan op de patriottische lente die tijdens Euromajdan begon en werd aangewakkerd door de Russische agressie. De revolutie en de oorlog hebben de Oekraïense samenleving grondig veranderd, en dat geldt niet minder voor de literatuur. Drie jaar na dato zijn er al tientallen, zo niet honderden boeken (waaronder een aantal kinderboeken) over het onderwerp verschenen. Literatuur helpt de Oekraïners de actualiteit te verwerken.

Een van de eerste boeken die over Euromajdan verschenen was Dagboek Majdan (2015) van Andrej Koerkov, vertaald in het Nederlands door Ico Davids. Koerkov doet daarin van dag tot dag verslag van de revolutie, die zich op een steenworp afstand van zijn voordeur voltrekt. Dezelfde link tussen politieke ontwikkelingen en persoonlijk leven is sterk aanwezig in de drie verhalen over Euromajdan die in ‘Ik like Oekraïne’ staan.

Zo is het personage Vitka uit ‘De nieuwjaarsboom’ van Olena Zachartsjenko (1977) getrouwd met een officier van de militaire politie die de demonstranten op Majdan in toom moet houden. In eerste instantie ziet ze niets in de opstand, die ‘naar wc’s stinkt’. Maar als haar getikte grootvader naar Kiev afreist om mee te doen raakt ze toch betrokken bij de protesten en wordt zelfs verliefd op een journalist die een kritisch verhaal over haar echtgenoot schrijft. En dat terwijl die aan de andere kant van de barricades zijn wapen poetst.

Het is een typisch motief in de Majdan-literatuur: de revolutie weerspiegeld door een omslag in het privéleven en persoonlijke ontwikkeling. Niet alleen biedt dit auteurs de ruimte om hun verhalen meer diepte te geven, het geeft uitdrukking aan de heersende interpretatie van Euromajdan – dat het in de eerste plaats een revolutie van mentaliteit was, een spirituele breuk met het sovjetverleden. Dat is een hoopvolle gedachte voor veel Oekraïners. Na de revolutie annexeerde Rusland de Krim en begonnen pro-Russische separatisten een opstand in de Donbas die drie jaar later nog steeds voortduurt. Het hervormingsproces verloopt ondertussen traag. Maar een verhaal als dat van Zachartsjenko laat zien dat de echte verandering binnenin heeft plaatsgevonden en dat er geen weg terug is.

***

Vier van de verhalen in ‘Ik like Oekraïne’ gaan over de oorlog in de Donbas. Drie van de auteurs hebben aan het front meegevochten. Een van hen is omgekomen bij de slag om de luchthaven van Donetsk. Oorlogsliteratuur is wellicht het oudste genre dat er is, maar met elke nieuwe oorlog wordt het opnieuw uitgevonden. De Grote Roman over de Krim-annexatie of de oorlog in de Donbas is nog niet verschenen, al laat die waarschijnlijk niet lang meer op zich wachten. Nu al kun je op de jaarlijkse boekenbeurs van Kiev officieren in uniform interviews zien geven over hun frontverhalen.

Een tweetal verhalen in de bundel gaan over oorlog in de enge zin van het woord. Gevechtshandelingen, lijken, broederschap – dat soort werk. Interessanter zijn de twee verhalen over het dagelijks leven in de oorlog. Voor ‘De vrouw uit de hemel’ baseerde Viktoria Hranetska (1981) zich op een waargebeurd verhaal in de marge van de MH17-ramp. Oud besje Valentyna loopt haar huis binnen na een bombardement. In de woonkamer zit een enorm gat in het plafond. Op de bank ligt een vrouw.

Het gezicht van de gast was niet zichtbaar – haar hoofd lag naar achteren; de wangen, lippen en jukbeenderen waren bedekt met donkere lokken haar. Een wit, slordig bloesje, een broek van licht linnen – zulke werden hier niet gedragen. Haar kleren leken gescheurd en zaten onder de roodbruine bloemen in grillige vormen, en op de plaats waar haar onderarm uit het bloesje moest steken… maar iets weerhield Valentyna, de uiteengereten arm veranderde voor haar in een wazige vlek, zoals ze op het nieuws laten zien wanneer er slachtoffers van rampen in beeld komen.

Hranetska heeft een kunststukje afgeleverd met haar verhaal. In feite gebeurt er niets: Valentyna praat tegen de vrouw uit de hemel en wacht tot haar man thuiskomt. Maar het contrast tussen beide vrouwen en de onwaarschijnlijkheid van hun samenzijn laat de lezer een paar bladzijden lang met nieuwe verwondering en afschuw naar de oorlog kijken. En dat is precies het doel van oorlogsliteratuur.

***

Het klinkt cru, maar de oorlog is een zegening voor de Oekraïense literatuur. Een hele generatie schrijvers zal inspiratie kunnen putten uit de verschrikkingen en heldenverhalen van het front. Voor jonge Oekraïense auteurs is geëngageerd schrijven bijna obligaat, maar in ieder geval zullen ze nooit worstelen met een gebrek aan materiaal, zoals sommige van hun Nederlandse collega’s die vooral lijken te kunnen schrijven over hoe het is om een twintiger te zijn in Amsterdam.

Stel je voor dat een gevestigde Nederlandse uitgever vijfentwintig auteurs zou vragen iets te schrijven over hun liefde voor Nederland. De meesten zouden ongetwijfeld weigeren of de gelegenheid aangrijpen om hun gal te spuien; vaderlandsliefde is immers een smerig woord voor de Nederlandse intelligentsia Voor de vijfentwintig auteurs van ‘Ik like Oekraïne’ is het geen smerig woord, al vinden de meesten het moeilijk te definiëren waarom ze precies van hun land houden. Gelukkig maar, want juist de verhalen die uitgesproken patriottisch zijn beklijven het minst. Spannender wordt het wanneer de schrijvers laten zien dat ze worstelen met de staat van hun land, dat lijdt onder de agressie van een vreemde mogendheid en de incompetentie van de eigen heersende klasse. De beste verhalen bevatten een mengsel van afschuw en genegenheid dat de Oekraïense vaderlandsliefde bij uitstek geschikte stof maakt voor literatuur.

________________________

Tobias Wals (1993) studeerde Russisch in Amsterdam en Leuven, en Oekraïens in Kiev. Hij voerde campagne in de aanloop naar het Oekraïnereferendum van 2016 en organiseerde verschillende studiereizen naar Oost-Europa. Momenteel werkt hij in Kiev als freelance journalist en vertaler.

________________________

Literatuur

Я like Україну (‘Ik like Oekraïne’). Nora-Droek, Kiev 2016.

DagboekmajdanAndrej Koerkov, Dagboek Majdan.
Douane, Rotterdam 2016.
Vertaald uit het Russisch door Ico Davids.
ISBN: 9789072247971

 

 

 

Alle citaten in dit essay werden door Tobias Wals vertaald

Hoofdbeeld afkomstig van:
http://www.rowerowarosja.pl/2013/12/majdan-cz-1/

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s