Manuel Rivas, ‘De tong van een vlinder’. Vertaling Heleen Bos

Het verhaal ‘De tong van een vlinder’ van de Galicische schrijver Manuel Rivas speelt zich af tegen de achtergrond van het opkomend fascisme in Spanje, aan de vooravond van de Burgeroorlog (1936-’39). Hoofdpersonen zijn de jongen Moncho en zijn onderwijzer Don Gregorio, die zijn leerlingen op ondogmatische wijze liefde voor de natuur en de literatuur en respect voor elkaar bijbrengt. Na de overwinning van de conservatieve nationalisten en de omverwerping van de democratische regering is er in de dictatuur van generaal Franco geen plaats meer voor vrije geesten als Don Gregorio. 

Klik hier voor de PDF-versie van het verhaal: Manuel Rivas_Vlindertong_PDF

 

Voor Chabela

‘Hallo Mus, hoe is het? Ik hoop dat we dit jaar eindelijk eens een vlindertong kunnen zien.’
De meester wachtte al een tijdje op de microscoop die alle openbare scholen zouden krijgen. Hij had het zo vaak gehad over dat apparaat waarmee je piepkleine, onzichtbare dingen kon vergroten dat wij ze na een tijdje echt begonnen te zien, alsof zijn enthousiasme werkte als een vergrootglas.
‘De tong van een vlinder is een opgerold slurfje, zoiets als de veer van een horloge. Wanneer een vlinder een aanlokkelijke bloem ziet, rolt hij zijn tong uit en stopt die in de kelk om hem leeg te zuigen. Als je met je vinger uit de suikerpot snoept, dan krijg je toch van tevoren al een zoete smaak in je mond, alsof je vingertop het puntje van je tong is? Nou, met de tong van een vlinder werkt dat net zo.’
Vanaf dat moment wilden we allemaal wel een vlinder zijn. Wat heerlijk moest dat zijn, om zo mooi uitgedost rond te vliegen en af en toe neer te strijken in bloemencafés met vaten vol stroop.

Ik was dol op die meester. In het begin wisten mijn ouders niet wat ze meemaakten. Ik bedoel dat ze niet begrepen hoe het mogelijk was dat ik hem zo aardig vond. Als klein jongetje was school voor mij altijd een schrikbeeld geweest, een woord dat dreigend in de lucht hing, als het rietje waarmee gezwaaid werd.
‘Wacht maar tot je naar school gaat!’
Twee ooms van mij waren net als veel andere jonge mannen naar Zuid-Amerika geëmigreerd om niet als dienstplichtige naar de oorlog in Marokko te worden gestuurd. Nou, ik droomde er ook van om naar Zuid-Amerika te gaan, maar dan om niet naar school te hoeven. Er waren zelfs verhalen over kinderen die de bergen in vluchtten om aan die nachtmerrie te ontsnappen. Na een paar dagen kwamen ze weer tevoorschijn, verstijfd van de kou en zonder te spreken, net als de deserteurs bij de nederlaag in de slag bij Melilla.

Ik was bijna zes jaar en iedereen noemde me Mus. Andere kinderen van mijn leeftijd werkten al, maar mijn vader was kleermaker en bezat geen land of vee. Hij zag me liever een eind uit zijn buurt dan dat ik in zijn kleine werkplaats in de weg liep. Vandaar dat ik een groot deel van de dag in La Alameda rondscharrelde, en het was Cordeiro, de man die het afval en de dorre bladeren opveegde, die me mijn bijnaam gaf: ‘Je bent net een mus.’
Ik geloof dat ik nooit zo veel heb gerend als die zomer voordat ik naar school ging. Ik rende als een bezetene, en soms ging ik ook ver buiten het park. Mijn blik werd altijd getrokken door de top van de berg Sinaï, en ik fantaseerde dan dat ik op een dag vleugels zou krijgen en helemaal naar Buenos Aires zou vliegen. Maar verder dan die magische berg kwam ik nooit.
‘Wacht maar tot je naar school gaat!’
Mijn vader vertelde hoe zijn eigen meester bij zijn Galicische leerlingen de verkeerde uitspraak van de Spaanse letter g eruit probeerde te krijgen, alsof hij hun amandelen er met de hand uitrukte. ‘Elke ochtend moesten we deze zin opzeggen: “Los pájaros de Guadalajara tienen la garganta llena de trigo.” Hoeveel klappen hebben we niet gekregen vanwege al onze raspende g’s!
Als mijn vader me hiermee bang wilde maken, dan had hij dat bereikt. De nacht voordat ik naar school ging deed ik geen oog dicht. Ik lag helemaal opgerold in bed, luisterend naar de klok in de woonkamer, en had het gevoel dat mijn laatste uur geslagen had. De dag brak aan met de stralende helderheid van een slagersschort. Als ik tegen mijn ouders had gezegd dat ik ziek was, zou ik niet gelogen hebben.
Diep vanbinnen knaagde de angst aan mijn ingewanden.
Ik plaste in mijn broek. Niet in bed, maar op school.
Ik herinner het me nog heel goed. Het is inmiddels alweer heel wat jaren geleden, maar ik voel nog steeds dat warme, beschamende straaltje langs mijn benen lopen. Ik zat aan de achterste lessenaar, half in elkaar gedoken, en hoopte dat niemand mijn aanwezigheid zou opmerken. Kon ik maar wegvliegen door het park …
‘Zeg, jongeman, ga eens staan!’
Mijn angstige voorgevoelens werden bevestigd. Ik keek op en zag tot mijn ontzetting dat het bevel voor mij bedoeld was. De meester, lelijk als een tor, wees naar me met zijn liniaal. Het was een kleine, houten liniaal, maar voor mij was het de speer van de Marokkaanse vrijheidsstrijder Abdelkrim.
‘Hoe heet je?’
‘Mus.’
Alle kinderen barstten in lachen uit. Ik had het gevoel alsof ik met deksels om de oren werd geslagen.
‘Mus?’
Ik wist helemaal niets meer. Zelfs mijn naam niet. Alles wat ik tot dat moment was geweest, was uit mijn hoofd verdwenen. Mijn ouders waren twee vage gedaanten die langzaam steeds waziger werden. Angstig keek ik door het grote raam van het klaslokaal naar buiten, houvast zoekend bij de bomen in het park.
En dat was dus het moment waarop ik in mijn broek plaste.
Toen de andere kinderen het zagen, werd het geschater nog luider en weerkaatste het in het klaslokaal als het knallen van een zweep.
Ik vluchtte. Ik zette het op een lopen als een dolle hond met vleugels. Ik rende en rende zoals je alleen maar rent als je in je dromen door een boeman achternagezeten wordt, want ik was ervan overtuigd dat dat was wat de meester deed, achter me aan zitten. Ik voelde zijn hete adem in mijn nek, en die van alle kinderen, alsof zij de honden waren en ik de vos. Maar toen ik bij de muziektent aankwam en achteromkeek, kletsnat van het zweet en de pis, zag ik dat niemand me was gevolgd, dat ik helemaal alleen was met mijn angst. De muziektent was leeg. Niemand leek acht op mij te slaan, maar ik had het gevoel dat het hele dorp zich van de domme hield en dat ondertussen tientallen afkeurende ogen vanachter de ramen naar me loerden en kwade tongen het nieuws zo snel mogelijk aan mijn ouders zouden overbrengen. Mijn benen namen een besluit voor mij. Met een ongekende vastberadenheid liepen ze naar de berg Sinaï. Dit keer zou ik helemaal naar La Coruña rennen en als verstekeling aan boord gaan van een schip dat naar Buenos Aires voer.
Vanaf de top van de berg Sinaï zag je niet de zee, maar een andere, nog hogere berg, met scherpe steile rotsen als de torens van een onneembare vesting. Met een mengeling van verbazing en weemoed denk ik nu terug aan wat ik die dag voor elkaar kreeg. Daar zat ik dan, op de kale rotsen onder de sterrenhemel, moederziel alleen, terwijl diep onder mij mensen met olielampen naar mij op zoek waren en zich als glimwormen voortbewogen door het dal. Mijn naam klonk door de nacht, vermengd met het gejank van de honden. Ik was niet bang. Het was alsof ik de angst al voorbij was. Daarom huilde en verzette ik me niet toen naast mij de rijzige gestalte van Cordeiro opdoemde. Hij sloeg zijn jas om me heen en tilde me op. ‘Rustig maar, Mus, het is al goed.’

Die nacht sliep ik prinsheerlijk in de veilige armen van mijn moeder. Ik had helemaal niet op mijn kop gekregen. Mijn vader bleef in de keuken en zat daar zwijgend te roken, net als toen oma was gestorven, met zijn ellebogen op het plastic tafelkleed en een berg peuken in de jakobsschelp die als asbak dienstdeed.
Voor mijn gevoel had mijn moeder die nacht mijn hand geen moment losgelaten. Zo bracht ze me ook weer naar school, met haar arm stevig om me heen geslagen. En deze keer kon ik voor het eerst mijn meester eens rustig bekijken. Hij had het gezicht van een pad.
De pad glimlachte en kneep liefkozend in mijn wang. ‘Mus, wat een leuke naam.’ Dat kneepje deed me goed, alsof ik verwend werd met een lekkernij. Maar ik was helemaal overdonderd toen hij me bij de hand nam en aan zijn bureau zette. Het was doodstil in de klas. Zelf bleef de meester staan, pakte een boek en zei: ‘Dit is onze nieuwe klasgenoot. We zijn heel blij dat hij er is, dus laten we hem verwelkomen met een applaus.’ Ik dacht dat ik het weer in mijn broek zou doen, maar alleen mijn ogen werden vochtig. ‘Mooi, en dan gaan we nu een nieuw gedicht lezen. Wie is er aan de beurt? Romualdo? Kom maar naar voren, Romualdo. Je weet het, langzaam en met luide stem.’
Romualdo zag er niet uit in zijn korte broek. Er staken heel lange, donkere benen onderuit en zijn knieën zaten vol schaafwonden.

Een wintermiddag, koud en grauw …

‘Wacht even, Romualdo, vertel eerst eens wat je gaat voorlezen.’
‘Een gedicht, meneer.’
‘En wat is de titel?’
‘“Jeugdherinnering”, van Antonio Machado.’
‘Heel goed, Romualdo, ga je gang. Rustig en duidelijk. En let op de leestekens.’
Romualdo, die ik nog van vroeger kende, toen we net als alle kinderen uit Altamira moesten helpen bij het laden van zakken dennenappels op karren, schraapte als een verstokte roker zijn keel en begon met een onwaarschijnlijk mooie stem voor te lezen. Het klonk alsof het geluid rechtstreeks uit de radio van Manolo Suárez kwam, de emigrant die als rijk man uit Montevideo was teruggekeerd.

Een wintermiddag, koud en grauw.
Scholieren zitten zwijgend samen.
Eentonigheid klinkt in een flauw
getik van regen op de ramen.                    

De les. Een prent hangt levensgroot
aan een der muren van de klas:
Kaïn slaat op de vlucht, en dood
ligt Abel in een rode plas. 

‘Heel goed. Zeg, Romualdo, wat bedoelt de dichter met “eentonigheid”?’ vroeg de meester.
‘Dat alles nat en grijs is, don Gregorio.’

‘Heb je gebeden?’ vroeg mama, die de kledingstukken stond te strijken die papa die dag gemaakt had. In de keuken hing de bittere geur van de raapstelen voor het avondeten.
‘Eh ja,’ zei ik aarzelend. ‘Het was iets over Kaïn en Abel.’
‘Mooi zo,’ zei mama. ‘Ik begrijp niet waarom ze zeggen dat de nieuwe meester een atheïst is.’
‘Wat is een atheïst?’
‘Iemand die zegt dat God niet bestaat.’ Mama maakte een afkeurend gebaar en streek energiek de kreukels uit een broek.
‘Is papa een atheïst?’
Mama liet de strijkbout rusten en keek me streng aan. ‘Hoe kom je erbij dat papa een atheïst is? Waar haal je die onzin vandaan?’
Ik had mijn vader best vaak horen vloeken. Dat deden alle mannen. Als er iets tegenzat spuugden ze op de grond en vloekten erop los. ‘Godverdomme!’ riepen ze dan, maar ook: ‘Loop naar de duivel!’ Ik kreeg daardoor het idee dat alleen vrouwen echt in God geloofden.
‘En de duivel? Bestaat de duivel?’
‘Natuurlijk!’
De groente kookte nu, waardoor het deksel op de pan begon te dansen en de klepperende mond stoomwolkjes en vlokken groenteschuim uitbraakte. Een nachtvlinder fladderde rond de gloeilamp die aan een gedraaid snoer aan het plafond bungelde. Zoals altijd als ze moest strijken, was mama een beetje kribbig. Bij elke vouw die ze in een broekspijp streek kwam er een gespannen uitdrukking op haar gezicht. Maar haar stem klonk zacht en een beetje verdrietig, alsof ze de duivel eigenlijk zielig vond.
‘De duivel was eerst een engel, maar later werd hij slecht.’
De vlinder vloog tegen het peertje, dat zachtjes begon te schommelen, zodat de schaduwen heen en weer bewogen.
‘Vandaag zei de meester dat vlinders ook een tong hebben, een hele dunne, lange tong, die opgerold zit als de veer van een horloge. Dat gaat hij ons laten zien met een apparaat dat ze nog moeten sturen uit Madrid. Dat kan toch niet, dat vlinders een tong hebben?’
‘Als hij het zegt, dan is het zo. Er zijn heel veel dingen die je haast niet kan geloven maar die toch waar zijn. Vond je het leuk op school?’
‘Ja, echt heel leuk. En hij slaat niet. De meester slaat niet.’

Nee, don Gregorio sloeg niet. Integendeel, hij glimlachte bijna altijd met zijn paddengezicht. Als er in de pauze twee aan het vechten waren, riep hij ze bij zich – ‘Jullie lijken wel een stel rammen!’ – en dan liet hij ze elkaar een hand geven. Daarna moesten ze aan dezelfde lessenaar zitten. Zo heb ik mijn beste vriend leren kennen, Dombodán, een grote, onhandige goedzak. En dan had je nog Eladio, een jongen met een moedervlek op zijn wang. Wat had ik die er graag eens van langs gegeven, maar ik was bang dat ik hem dan van de meester een hand moest geven en mijn plek naast Dombodán zou kwijtraken. Als don Gregorio heel boos was, liet hij dat merken door te zwijgen.
‘Als jullie je mond niet houden, dan doe ík het maar.’
Dan liep hij naar het raam en staarde met een afwezige blik naar de berg Sinaï. Het waren van die langdurige en ongemakkelijke stiltes, alsof hij ons in een vreemd land had achtergelaten. Ik begreep al snel dat het stilzwijgen van de meester de ergste straf was die je kon bedenken. Want de meester kon over alles heel boeiend vertellen. Na een reis over de Amazone kon hij via de werking van het hart zomaar uitkomen bij een verhaal over een velletje papier. Alles hing met elkaar samen, alles had betekenis. Het gras, de wol, het schaap, mijn kou. Als de meester naar de wereldkaart liep, leefden we op alsof het scherm van bioscoop Rex oplichtte. We voelden de angst van de indianen toen die voor het eerst het gehinnik van paarden en het knallen van haakbussen hoorden. We trokken over de besneeuwde Alpen naar Rome op de rug van de olifanten van Hannibal van Carthago. We vochten in Ponte Sampaio met stokken en stenen tegen de troepen van Napoleon. Maar het ging niet alleen maar over oorlogen. We maakten sikkels en ploegscharen in de smidse van Incio. Als troubadours schreven we liefdesliedjes in de Provence en aan zee bij Vigo. We bouwden de Pórtico da Gloria van de kathedraal van Santiago de Compostela na. We plantten aardappels uit Zuid-Amerika, en toen de aardappelpest uitbrak emigreerden we naar Zuid-Amerika.

‘Aardappels komen uit Amerika,’ zei ik tegen mijn moeder toen we aan tafel gingen en ze me mijn bord voorzette.
‘Uit Amerika, hoe kom je daar nou bij! Aardappels waren er altijd al,’ protesteerde ze.
‘Nee hoor, vroeger aten de mensen kastanjes. En maïs komt ook uit Zuid-Amerika.’       Voor het eerst merkte ik dat ik dankzij de meester belangrijke dingen over onze wereld wist die zij, mijn ouders, niet wisten.
Maar het spannendst was toch wel als de meester over insecten vertelde. Waterspinnen hadden de duikboot uitgevonden. Mieren hoedden vee dat melk en suiker gaf en kweekten paddenstoelen. In Australië was er een vogel die zijn nest beschilderde met een soort olie die hij van plantaardige pigmenten maakte. Dat zal ik nooit vergeten. Hij heette de prieelvogel. Om een vrouwtje te lokken legde het mannetje een orchidee in zijn nieuwe nest.

Ik vond het allemaal zo interessant dat ik don Gregorio’s insectenleverancier en leergierigste leerling werd. Soms haalde hij me zaterdags op en gingen we samen op excursie. We struinden de oevers van de rivier, het struikgewas en het bos af, en we beklommen de berg Sinaï. Voor mij waren dit heuse ontdekkingsreizen, en altijd kwamen we terug met een schat. Een bidsprinkhaan. Een waterjuffer. Een vliegend hert. En elke keer een ander soort vlinder, maar ik herinner me vooral nog die ene die volgens de meester Iris heette en zo prachtig schitterde als hij neerstreek bij modderpoelen of op mest.
Op de terugweg liepen we als twee goede vrienden zingend over de paden.
’s Maandags op school zei de meester dan: ‘En nu gaan we het hebben over de insecten van Mus.’
Mijn ouders voelden zich vereerd met deze speciale aandacht van de meester. Als we eropuit trokken, maakte mijn moeder iets te eten klaar voor onderweg. ‘Dat is echt niet nodig, mevrouw, ik heb al gegeten,’ verzekerde de meester haar dan. Maar bij terugkomst zei hij steevast: ‘Hartelijk dank, mevrouw, het smaakte voortreffelijk.’
‘Ik weet zeker dat hij het niet breed heeft,’ zei mijn moeder een keer na zo’n dag.
‘Onderwijzers verdienen niet wat ze zouden moeten verdienen,’ was mijn vaders oordeel. ‘Ze zijn de bakens van de Republiek.’
‘De Republiek! De Republiek! We moeten nog maar zien waar het op uitdraait met de Republiek!’
Mijn vader was republikein. Mijn moeder niet. Ik bedoel te zeggen dat mijn moeder iedere dag naar de mis ging, terwijl de republikeinen te boek stonden als vijanden van de Kerk. Mijn ouders deden hun best er niet over te ruziën in mijn bijzijn, maar soms hoorde ik ze toch.
‘Wat heb je toch tegen president Azaña? Dat komt vast door de pastoor, die brengt jullie op verkeerde ideeën.’
‘Ik ga naar de mis om te bidden,’ zei mijn moeder.
‘Jij wel, maar de pastoor niet.’

Op een keer, toen don Gregorio me kwam ophalen om vlinders te gaan zoeken, zei mijn vader dat hij graag zijn maten wilde opnemen voor een pak, als hij daar geen bezwaar tegen had.
‘Een pak?’
‘Vat u het alstublieft niet verkeerd op, don Gregorio, maar ik wil zo graag iets voor u doen. En het enige wat ik kan is pakken maken.’
Enigszins in verlegenheid gebracht keek de meester om zich heen.
‘Het is mijn vak,’ zei mijn vader met een glimlach.
‘Ik heb veel bewondering voor vaklieden,’ zei de meester ten slotte.

Een jaar lang droeg don Gregorio dat pak, en hij droeg het ook die dag in juli 1936, toen ik hem tegenkwam in het park en hij op weg was naar het gemeentehuis.
‘Hallo Mus, hoe is het? Ik hoop dat we dit jaar eindelijk eens een vlindertong kunnen zien.’
Er was iets vreemds aan de hand. Iedereen leek haast te hebben, maar toch bleef iedereen staan. Wie rechtdoor liep keek achterom, en wie naar rechts keek draaide het hoofd naar links. Cordeiro, de man die het afval en de dorre bladeren opveegde, zat op een bankje vlak bij de muziektent. Ik had Cordeiro nog nooit op een bankje zien zitten. Hij keek omhoog, met zijn hand boven zijn ogen tegen de zon. Als Cordeiro zo keek en de vogels waren stil, dan was er storm op komst.
Ik hoorde het geronk van een eenzame motor. Het was een politieman; aan de achterzitting was een vlag vastgemaakt. Toen hij voor het gemeentehuis langsreed, keek hij naar de mannen die verontrust in het voorportaal stonden te praten, en schreeuwde: ‘Arriba España!’ Daarna gaf hij weer meer gas en verdween de motor met veel geknal en geknetter uit het zicht.
Moeders begonnen hun kinderen te roepen. Thuis leek het wel of oma opnieuw gestorven was. In de asbak op de keukentafel lag weer een berg peuken, en mijn moeder huilde en deed allerlei nutteloze dingen, zoals de kraan opendraaien en de schone borden afwassen en de vuile in de kast zetten.
Er werd op de deur geklopt, en mijn ouders keken gespannen naar de deurklink. Het was Amelia, de buurvrouw, die in het huis van Manolo Suárez werkte.
‘Weten jullie wat er aan de hand is? In La Coruña hebben de militairen de staat van oorlog uitgeroepen. Ze schieten op regeringsgebouwen.’
‘God bewaar me!’ zei mijn moeder, een kruisteken slaand.
‘En ze zeggen,’ vervolgde Amelia fluisterend, alsof de muren oren hadden, ‘dat onze burgemeester de legercommandant bij zich heeft geroepen, maar dat die heeft laten weten dat hij ziek was.’

De volgende dag mocht ik niet naar buiten. Ik staarde door het raam en de mensen liepen allemaal als in elkaar gedoken schimmen voorbij, alsof plotseling de winter was ingevallen en de mussen in het park als dorre bladeren door de wind waren meegevoerd.
Er arriveerden troepen uit de hoofdstad die het gemeentehuis bezetten. Mama ging naar de mis en kwam bleek en verdrietig terug, alsof ze in een half uur oud was geworden.
‘Er gebeuren verschrikkelijke dingen, Ramón,’ hoorde ik haar snikkend tegen mijn vader zeggen. Ook hij was oud geworden. Nog erger zelfs, het leek wel alsof hij al zijn wilskracht verloren had. Hij zat diep weggezakt in een leunstoel, zonder zich te verroeren. Hij zei geen woord en wilde niets eten.
‘Alles wat je in gevaar kan brengen, moet je verbranden, Ramón. Kranten, boeken, alles.’
Mijn moeder nam gedurende die dagen het heft in handen. Op een ochtend moest mijn vader zich netjes aankleden en nam ze hem mee naar de mis. Toen ze terugkwamen, zei ze tegen mij: ‘Kom, Moncho, we gaan naar het park.’ Ze haalde mijn beste kleren uit de kast en zei ernstig: ‘Luister goed, Moncho. Papa was geen republikein. Papa was geen vrienden met de burgemeester. Papa zei geen slechte dingen over priesters. En nog iets heel belangrijks, Moncho, papa heeft de meester geen pak gegeven.’
‘Dat heeft hij wel gedaan.’
‘Nee, Moncho, dat heeft hij niet gedaan. Heb je dat goed begrepen? Dat heeft hij niet gedaan!’
‘Nee, mama, hij heeft hem geen pak gegeven.’

Er waren veel mensen in het park, allemaal in hun zondagse kleren. Ook zag je wat groepjes mensen uit naburige dorpen – vrouwen in het zwart, oude boeren uit de streek met vest en hoed, angstig kijkende kinderen – en voorop liepen een paar mannen in blauw overhemd met een pistool aan hun riem. Twee rijen soldaten vormden een doorgang van de brede trap van het gemeentehuis naar enkele gereedstaande vrachtwagens waarvan de laadbak met zeil was overspannen, zoals die gebruikt worden om het vee naar de grote veemarkt te vervoeren. In het park klonken echter niet de geluiden van de markt, maar heerste een ernstige stilte, zoals tijdens de Goede Week voor Pasen. De mensen groetten elkaar niet. Ze leken elkaar niet eens te herkennen. Iedereen tuurde gespannen naar het gemeentehuis.
Een politieman keek door de half geopende deur naar buiten en liet zijn blik over de menigte gaan. Daarna opende hij de deur helemaal en gebaarde met zijn arm. Uit de donkere mond van het gebouw kwamen de gevangenen tevoorschijn, onder begeleiding van andere politiemannen. Er zat een touw om hun polsen en enkels en ze waren aan elkaar vastgebonden, als een rij zwijgende bergbeklimmers. Ik wist niet van iedereen de naam, maar ik kende ze allemaal van gezicht. De burgemeester, de vakbondsmensen, de bibliothecaris van de sociëteit Resplandor Obreiro, Charli, de zanger van het orkest Sol e Vida, de steenhouwer die Hercules genoemd werd, de vader van Dombodán … En aan het eind van het touw, kromgebogen en lelijk als een pad, mijn meester.
Er werden bevelen uitgedeeld en af en toe werd er gescholden, wat in het park nagalmde als knalvuurwerk. En langzaam maar zeker steeg uit de menigte een geroezemoes op dat uiteindelijk uitmondde in het schreeuwen van nog meer beledigingen.
‘Verraders! Misdadigers! Rooien!’
‘Jij moet ook schreeuwen, Ramón, in hemelsnaam, schreeuw dan toch!’ Mijn moeder hield papa stevig bij de arm, alsof ze uit alle macht probeerde te voorkomen dat hij onderuit zou gaan. ‘Laat zien dat je schreeuwt, Ramón, laat zien dat je schreeuwt!’
En toen hoorde ik mijn vader zachtjes zeggen: ‘Verraders!’ En daarna, steeds luider: ‘Misdadigers! Rooien!’ Hij maakte zich los van de arm van mijn moeder en liep op de rij soldaten af, daarbij woedend naar de meester kijkend. ‘Moordenaar! Anarchist! Monster!’
Mama probeerde nu onopvallend aan zijn jasje te trekken om hem tegen te houden, maar hij was buiten zichzelf van razernij. ‘Ellendeling! Hoerenzoon!’ Dat had ik hem nog nooit tegen iemand horen zeggen, zelfs niet tegen de scheidsrechter op het voetbalveld. ‘Zijn moeder kan er niets aan doen, hoor, Moncho, vergeet dat niet,’ zei mama. Hijzelf draaide zich om naar mij, helemaal door het dolle heen en zijn bloeddoorlopen ogen gevuld met tranen, en keek me dwingend aan. ‘Kom op, Monchiño, jij moet ook schreeuwen!’
Toen de met gevangenen volgeladen vrachtwagens wegreden, was ik een van de kinderen die er stenen gooiend achteraan renden. Wanhopig zocht ik het gezicht van mijn meester om hem uit te maken voor verrader en misdadiger, maar het konvooi was al een stofwolk in de verte geworden. En terwijl ik daar met gebalde vuisten midden in het park stond, was ik alleen nog maar in staat om woedend voor me uit te mompelen: ‘Pad! Prieelvogel! Iris!’

________________________

04_Rivas, Manuel_Kleiner formaat_18 mrt 16
MANUEL RIVAS (1957) is een Galicische schrijver, essayist en dichter, en journalist bij de Spaanse krant El País. Zijn eerste verhalenbundel, Un millón de vacas (1989), werd bekroond met de Premio de la Crítica de Narrativa Gallega. In 1996 won hij met de bundel Que me queres, amor? (1995), waaruit het verhaal ‘De tong van een vlinder’ afkomstig is, de Premio Nacional de Narrativa en de Premio Torrente Ballester. Daarna publiceerde hij verschillende novelles en romans, die onder andere werden onderscheiden met de Premio Nacional de la Critíca. In 2010 verscheen de novelle Todo é silencio (Spaanse titel: Todo es silencio), die verfilmd werd door José Luis Cuerda.

De Spaanse Burgeroorlog en de dictatuur onder Franco, en het stempel dat de gebeurtenissen in het recente verleden hebben gedrukt op het Galicië van vandaag, zijn veel terugkerende thema’s in de verhalen van Rivas, met als achtergrond het landschap, de cultuur en de tradities van zijn geliefde Galicië. ‘De tong van een vlinder’ speelt zich af ten tijde van de Tweede Republiek (1931-’36/’39) en vlak voor het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog (1936-’39). Hoofdpersonen zijn de jongen Moncho en de onderwijzer Don Gregorio, die zijn leerlingen op ondogmatische wijze respect voor elkaar bijbrengt, en liefde voor de natuur en de literatuur. Daarmee staat hij symbool voor de vrije geest die ten tijde van de Tweede Republiek heerste, ook in het onderwijs, en die in schril contrast staat met het Spanje van daarvoor en daarna. Na de overwinning van de nationalisten en de omverwerping van de democratische regering is er in de dictatuur van generaal Franco geen plaats meer voor moderne geesten als Don Gregorio.
Net als Todos es silencio werd ook ‘La lengua de las mariposas’ door José Luis Cuerda verfilmd (1999; zie: https://www.youtube.com/watch?v=UYNyrPVTbIk), samen met twee andere verhalen uit dezelfde bundel, ‘Un saxo en la niebla’ en ‘Carmiña’.

Nederlandse vertalingen van het werk van Manuel Rivas:
Het timmermanspotlood, vertaald [uit het Spaans] door Elly Bovée. Ambo, Amsterdam 1999. Oorspronkelijke titel O lapis do carpinteiro. Edicións Xerais de Galicia, Vigo 1998.
In wild gezelschap, vertaald [uit het Spaans] door Elly Bovée. Ambo, Amsterdam 2002. Oorspronkelijke titel En salvaxe compaña. Edicións Xerais de Galicia, Vigo 1993.
Boeken branden slecht, vertaald [uit het Galicisch] door Adri Boon. Anthos, Amsterdam 2009. Oorspronkelijke titel Os libros arden mal. Edicóns Xerais de Galicia, Vigo 2006.

Voor meer informatie over Manuel Rivas en de politieke achtergronden van zijn werk zie bijvoorbeeld  het artikel in NRC Handelsblad van 15 december 2006: http://vorige.nrc.nl//europa/in_europa/article1861001.ece/De_Spaanse_Burgeroorlog_de_smaak_van_de_dood_

________________________
 HELEEN BOS studeerde Nederlands en Algemene Taalwetenschap, en doceerde aan de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool Utrecht. De laatste jaren is zij vooral actief als vertaler. In 2011 volgde zij de bachelor Spaanse Taal en Cultuur (UvA), en daarna de master Literair Vertalen i.o. (Universiteit Utrecht).
In 2015 studeerde zij af aan de VertalersVakschool, met als eindvertaling ‘De tong van een vlinder’. De vertaling kwam mede tot stand in een mentoraat met Brigitte Coopmans. Dit mentoraat werd gefinancierd vanuit een Talentbeurs van het Nederlands Letterenfonds die Heleen Bos ontving tijdens haar masterstudie Literair Vertalen i.o.
Eerder publiceerde Armada het door Heleen Bos samen met Bodil Kok en Klaas Wijnsma, medestudenten van de VertalersVakschool, vertaalde verhaal ‘Vijf matrozen en een groene lijkkist’ van de Chileense schrijver Francisco Coloane (zie https://armadawereldliteratuur.nl/2015/08/21/vijf-matrozen-en-een-groene-lijkkist-een-zeemansverhaal-van-francisco-coloane/).

_______________________
Verantwoording:
‘De tong van een vlinder’ werd oorspronkelijk in 1995 in het Galicisch gepubliceerd als ‘A lingua das bolboretas’ in de bundel Que me queres, amor? (Edicións Xerais de Galaxia, Vigo). In 1999 verscheen het in een Spaanse vertaling van Dolores Vilavedra als ‘La lengua de las mariposas’ in de bundel ¿Qué me quieres, amor? (Editoral Alfaguara, Madrid). Deze Nederlandse vertaling is vooral gebaseerd op de tiende druk uit 2006 van de Spaanse vertaling (Santillana Ediciones Generales, Madrid).
De vertaling van Antonio Machado’s gedicht ‘Jeugdherinnering’ is van de hand van Erik Coenen, overgenomen met zijn toestemming.

Illustraties: Still uit de film La lengua de las mariposas (1999) van José Luis Cuerda; de fotograaf van het auteursportret is helaas onbekend.

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s