BERIGGIE #5: (ON)GELETTERDHEID

Armada-redacteur Tycho Maas verblijft voor promotieonderzoek aan de Universiteit van Stellenbosch, Zuid-Afrika. Regelmatig schrijft hij over ervaringen, achtergronden en actualiteiten rond taal, literatuur en cultuur in het land met elf officiële talen. Beriggie uit Zuid-Afrika #5: (On)geletterdheid.

(On)geletterdheid

Iedere dag reis ik met de trein van Stellenbosch naar Kaapstad en weer terug, en als ik mijn coupégenoten bekijk vallen mij twee zaken op. Ten eerste ben ik doorgaans het enige blanke gezicht, ook al neem ik een immer afgeladen spitstrein. Ten tweede ben ik de enige die een boek leest. Nu wil ik op straffe van eeuwige verbanning uit het postkoloniale paradijs geen uitspraken doen over causaliteit tussen beide observaties, maar van enige correlatie lijkt me toch wel sprake. Een onderzoek van de Zuid-Afrikaanse overheid naar geletterdheid onder haar inwoners bevestigt het vermoeden. 40% van de niet-blanke respondenten gaf weliswaar aan dagelijks te lezen, maar op de vervolgvraag wát er dan gelezen werd antwoordde tweederde WhatsApp of Facebook.

Nu gaat het er mij niet om dat iedereen Alan Patons Cry the Beloved Country of Chinua Achebes Things Fall Apart leest, hoewel ik deze Zuid-Afrikaanse respectievelijk Nigeriaanse bestseller bijzonder warm kan aanbevelen bij alwie enige belangstelling koestert voor een zwart perspectief op blanke overheersing. Waar het mij om gaat, is dat ik niks begrijp van Xhosa, de tweede taal van Zuid-Afrika, de taal waarin mijn treingenoten whatsappen of facebooken, de taal waarin jongens uit de open deur van de rijdende trein roepen, van de cultuur waarin de hele coupé lacht. Niks. Ik mompel nu en dan een molo (‘goedemorgen’), ndiyavuya ukukwazi  (‘aangenaam kennis te maken’), of nkosi (‘dank je’, maar ook: ‘God’) en prijs mezelf gelukkig dat ik in deze woorden geen klikklanken tegenkom. Van een gesprek in het Xhosa is geen sprake, en meer nog: ik heb nooit zo sterk als nu het gevoel gehad dat ik uitgesloten ben van een cultuur doordat ik de taal niet spreek. Wanneer ik de persoon naast mij in het Engels aanspreek, lijkt het luchtige en lacherige van zo-even te verstijven.

Ik voel me in Zuid-Afrika enorm klein worden als ik zeg dat ik best een mondje Engels, Frans, Duits, Italiaans, ja zelfs Latijn spreek, want eerlijk is eerlijk: ik voel me talig en cultureel doofstom, afgetopt met een vleugje schuldgevoel voor het witte verleden dat over zwart erfgoed is heengewalst. Ik voel me tegelijkertijd onthand en onhandig. Wie is hier nu eigenlijk de ongeletterde?

Het interessante vind ik, dat niemand (zwart of wit) lijkt te verwachten dat een blanke een inheemse taal spreekt. De Engelstalige Zuid-Afrikaanse zanger Johnny Clegg (‘Scatterlings of Africa’) is niet voor niets bijgenaamd the white Zulu: hij is een van de weinige blanken die vloeiend is in Zulu, de eerste taal van het land. Je kan weliswaar een inheemse taal kiezen op de middelbare school, maar zwart en wit blijven in de dagelijkse woon- en ontspanningspraktijk van de meeste Zuid-Afrikanen toch gescheiden culturen, en we weten allemaal wat er gebeurt als je je kennis van een taal niet bijhoudt. Mijn thuiscursus Leer Xhosa saam met Anne Munnik (met cassettebandje) is in elk geval niet voldoende om ook maar een kinderliedje te ontrafelen.

5.1 boeken
Uitreiking van een aantal kinderboeken (nlsa.ac.za)

De Zuid-Afrikaanse regering moet dit probleem ook zijn opgevallen. Alweer een jaar of vijf geleden lanceerde ze het (recentelijk afgesloten) Reprint of South African Classics Project. Daarin werden teksten in de Afrikatalen opnieuw uitgegeven en verspreid over bibliotheken en scholen. Drie vliegen in één klap: aandacht voor inheemse talen, beschikbaarheid van een corpus Afrikaliteratuur, en bevordering van de geletterdheid van de in-het-verleden-benadeelde-groepen. (Dat zijn dus de niet-blanke gelederen van de samenleving).

In drie series in drie opeenvolgende jaren zijn 68 titels gedrukt; op de negen officiële Afrikatalen in Zuid-Afrika (Zulu, Xhosa, Northern Sotho, Tswana, Sotho, Tsonga, Venda en Ndebele) is dat gemiddeld zeven boeken per taal. Het gaat om bijna 150.000 boeken voor mensen met een taalniveau van middelbare en basisschoolleeftijd. Academici, boekverkopers en moedertaalsprekers bepaalden de titels, en organisaties en particulieren konden gratis intekenen. Een grote, complexe en ambitieuze onderneming.

Ik heb zelf een serie Reprinted Classics besteld, want de universiteitsbibliotheek had er geen en de gemeentebibliotheek neemt alleen boeken op in het Engels, Afrikaans en Xhosa, de drie meest gesproken talen in de provincie Westkaap. De boekjes werden bezorgd en zagen er aantrekkelijk uit: kleurrijke, stevige paperbacks met afbeeldingen. Alleen… een paralleltekst in het Afrikaans of Engels ontbreekt. Al die eeuwenoude, oraal overgeleverde verhalen worden dus niet bereikbaarder voor mensen die de taal waarin ze geschreven zijn niet beheersen. Misschien was mijn verwachting verkeerd, maar het project schermde niettemin met een citaat van Nelson Mandela als leuze: Alleen door elkaars cultuur beter te leren kennen, kunnen we elkaar begrijpen en kunnen we samen voorwaarts.

Bij een boekpresentatie sprak ik met Sindiwe Magona, een bevlogen schrijfster van onder meer kinderboeken in het Xhosa, haar moedertaal. Ik vroeg haar waarom in Zuid-Afrika relatief weinig literatuur beschikbaar is in, of vertaald uit, inheemse talen. Haar antwoord was dat Afrikatalen voor uitgevers niet levensvatbaar zijn. Het blijft bij kleine, relatief kostbare oplages, want het gemiddelde gezin met een Afrikataal heeft geen geld voor verhoudingsgewijs dure kinderboeken. Is er wel geld voor boeken, dan geeft men kinderen liever iets Engels. Engels opent deuren. Daarnaast zijn Afrikaculturen historisch beschouwd geen leesculturen, besluit Sindiwe, en een Reprint-project alleen kan dat niet veranderen. Het kost generaties. Geletterdheid is niet niks.

8 September 2015 was internationale dag van de geletterdheid. UNESCO Stellenbosch wierf vrijwilligers die op Xhosa-basisscholen in het Engels willen voorlezen. Ik besloot me aan te melden voor een Xhosa taalcursus. En de boekjes van mijn Reprint of South African Classics Project heb ik in de trein tussen banken gestoken. Wie weet, wanneer ik morgen in de coupé om me heen kijk…

__________________________

De titels van de boeken die in het Reprint of South African Classics Project zijn uitgegeven zijn terug te vinden op de website van de Nationale Bibliotheek van Zuid-Afrika: http://www.nlsa.ac.za/index.php/reprint-of-african-classics

Het Zuid-Afrikahuis (met bibliotheek) in Amsterdam is een goede start om nader kennis te maken met Zuid-Afrika en haar letterkunde: www.zuidafrikahuis.nl.

Chinua Achebe, Things Fall Apart
Heinemann, London, 1958

Alan Paton, Tranen over Johannesburg (Cry the Beloved Country)
Vertaald uit het Engels door B. Majorick
De Groot Goudriaan, Goudriaan, 1999 (Jonathan Cape, London, 1948)

5 things fall apart5 cry the beloved country

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s